Cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên diễn ra trong bối cảnh đất nước vừa giành độc lập sau Cách mạng Tháng Tám 1945, đứng trước muôn vàn khó khăn, thách thức cả trong nước lẫn quốc tế. Trong hoàn cảnh lịch sử đặc biệt ấy, việc tổ chức Tổng tuyển cử không chỉ là yêu cầu cấp bách nhằm củng cố chính quyền cách mạng non trẻ, mà còn là bước đi chiến lược quyết định đến việc xác lập nền tảng chính trị và pháp lý cho Nhà nước Việt Nam mới. Chính từ yêu cầu khách quan đó, cuộc Tổng tuyển cử 1946 đã phát huy vai trò và ý nghĩa to lớn của mình.
Ngày 5/1/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ra Lời kêu gọi toàn dân đi bầu cử, và đáp lại lời kêu gọi thiêng liêng ấy, toàn thể Nhân dân Việt Nam từ miền xuôi đến miền ngược, từ miền Bắc đến miền Nam, từ nông thôn đến thành thị, không phân biệt gái trai, già trẻ, đã dành trọn ngày lịch sử 6/1/1946 để bỏ phiếu bầu cử Quốc hội.
Cuộc Tổng tuyển cử được tổ chức tới tận làng xã, với các ban bầu cử do Ủy ban nhân dân các cấp trực tiếp đảm nhiệm. Nhiều người có tài, có đức xung phong ra ứng cử hoặc được quần chúng giới thiệu; danh sách cử tri và ứng cử viên được niêm yết công khai, và quần chúng tích cực trao đổi, tranh luận, chất vấn để lựa chọn những người xứng đáng nhất đại diện cho mình, hạn chế những phần tử cơ hội lợi dụng dịp Tổng tuyển cử để tranh giành quyền chức.
Cuộc bầu cử diễn ra sôi nổi trên khắp cả nước. Ở miền Bắc, các tỉnh tổ chức an toàn, mặc dù phải đối phó với âm mưu phá hoại của kẻ thù. Ở miền Nam, nhất là Nam Bộ, bầu cử được tiến hành dưới bom đạn ác liệt của thực dân Pháp. Tổng số cử tri đi bỏ phiếu đạt tỷ lệ 89%, và kết quả bầu được 333 đại biểu, trong đó có 57% đại biểu thuộc các đảng phái khác nhau, 43% không đảng phái; 87% đại biểu là công nhân, nông dân, chiến sĩ cách mạng; 10 đại biểu nữ và 34 đại biểu dân tộc thiểu số. Thành phần Quốc hội bao gồm đại diện ba miền Bắc – Trung – Nam, các tầng lớp từ nhà cách mạng lão thành, thương gia, trí thức, nhân sĩ văn hóa, đến đại biểu các thành phần tôn giáo và những người không đảng phái.
Thắng lợi của cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên đánh dấu bước trưởng thành quan trọng của Nhà nước cách mạng Việt Nam. Quốc hội khóa I được bầu ra hợp pháp đã ban hành nhiều quyết sách quan trọng, tạo dựng bộ máy Nhà nước, định hướng phát triển đất nước trong những năm đầu sau Cách mạng Tháng Tám. Cuộc bầu cử cũng khẳng định chủ trương, đường lối đúng đắn của Đảng, sự lãnh đạo tài tình của Chủ tịch Hồ Chí Minh, và thể hiện khát vọng độc lập, tự do của Nhân dân Việt Nam.
Không chỉ có ý nghĩa trước mắt, Tổng tuyển cử 1946 đã thiết lập mô hình và quy trình bầu cử đầu tiên, tạo tiền đề cho các cuộc bầu cử Quốc hội và Hội đồng nhân dân về sau. Các quy định và kinh nghiệm từ cuộc bầu cử này được vận dụng, điều chỉnh theo từng giai đoạn lịch sử, giúp Nhà nước hoàn thiện pháp luật về bầu cử, từ quyền bầu cử, điều kiện ứng cử đến cách thức tổ chức và giám sát.
Có thể nói, cuộc Tổng tuyển cử năm 1946 là dấu mốc dân chủ đầu tiên của Việt Nam, định hình phương hướng cho các cuộc bầu cử tiếp theo và cho sự phát triển của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa. Đây không chỉ là một sự kiện chính trị lịch sử, mà còn là biểu tượng tinh thần dân tộc, độc lập, dân chủ và khát vọng phát triển, để lại ảnh hưởng sâu sắc và lâu dài đến hệ thống chính trị cũng như đời sống chính trị của đất nước.